MAGAZYN TRENERA

Często zadajemy sobie pytanie, ile procent sukcesu w sporcie stanowi talent (zapisany w genach), a ile daje ciężka praca na treningach, odżywianie, nastawienie mentalne, a wreszcie sprzęt czy po prostu szczęście. Wiele razy słyszeliśmy o przypadkach, kiedy pozornie nieutalentowany zawodnik osiągał później wielkie sukcesy. Wiele rzeczy można bowiem nadrobić sumiennym treningiem i ogromną ambicją. Część cech motorycznych, fizycznych i psychicznych jest bardziej plastyczna, możliwa do wytrenowania, ale niektórych nie da się poprawić...

Pewnych cech odziedziczonych po przodkach zmienić się po prostu nie da. Istnieją już specjalistyczne firmy, które na podstawie genotypu potrafią określić predyspozycje młodego sportowca, a nauka umożliwia modyfikację genów, o czym świadczą wizje dopingu genetycznego. Jaka jest więc rola współczesnej genetyki w dzisiejszym sporcie?

Historia poznania genów

Genetyka zajmuje się dziedzicznością i zmiennością organizmów żywych. Informacje o każdym osobniku zapisane są w genach, które stanowią podstawową jednostkę dziedziczenia i informacji o wszystkich cechach. Za prekursora współczesnej genetyki uważa się niemiecko-czeskiego zakonnika, Grzegorza Mendla, który już w 1866 roku opisał prawa dziedziczenia cech. Podstawą hipotez genetyki było występowanie u rodziców i potomstwa tych samych cech, zarówno anatomicznych, jak i czynnościowych. Istotą zaś zmienności genetycznej jest możliwość powstawania u potomstwa nowych cech, które różnią się u rodziców i rodzeństwa. Zbiór genów jednego osobnika to jego genotyp, a zespół cech organizmu stanowiący wynik współdziałania genów i warunków środowiska (tworzący m.in. wygląd zewnętrzny) to fenotyp. Już w 1903 roku odkryto, że za dziedziczenie odpowiadają chromosomy. W 1910 roku dalszy podział potwierdził, że chromosomy składają się z genów. W 1913 r. powstała pierwsza mapa genowa – wiemy już, że geny ułożone są liniowo na chromosomie. W 1944 r. naukowcy otrzymali wynik sugerujący, że głównym składnikiem genów jest kwas deoksyrybonukleinowy (DNA), a nie białka, jak dotychczas sądzono. Wkrótce odkryto, że to DNA jest odpowiedzialne za dziedziczenie. Chemiczną istotę genów poznano w latach 50. XX wieku. W 1953 roku James Watson i Francis Crick ustalili strukturę spiralną DNA. Dzięki nim wiemy, że model genomu składa się z dwóch włókien DNA, które owijają się wokół wspólnej osi (w formie korkociągu). Jego podstawowymi elementami są cztery nukleotydy: adeninowy (A), tyminowy (T), guaninowy (G) i cytozynowy (C). Ilość adenin w DNA równa się ilości tymin, a ilość guanin równa się ilości cytozyn. Każdy nukleotyd jest zbudowany z odpowiedniej zasady azotowej (A, T, G, C) połączonej z pięciowęglowym cukrem – deoksyrybozą oraz z resztą kwasu fosforowego. Informację genetyczną tworzy kolejność ułożenia nukleotydów w genie, określana mianem sekwencji. Ta struktura pokazuje, że informacja genetyczna istnieje w sekwencji nukleotydów na każdym włóknie DNA i potwierdza łatwą metodę duplikacji: jeśli włókna są oddzielone, nowe mogą być zrekonstruowane na podstawie sekwencji starych włókien.

Dziedziczenie

Geny są ulokowane w chromosomach. Ich liczba jest stała we wszystkich komórkach danego gatunku. Każda komórka ciała człowieka (z wyjątkiem komórek płciowych) zawiera 23 pary identycznych chromosomów, zwanych homologicznymi. Każdy gen ma też określone miejsce na chromosomie, zwane locus, a na chromosomach homologicznych te same geny znajdują się na tej samej pozycji. W obrębie każdego chromosomu homologicznego cechy są kodowane przez identyczne geny, z których jeden pochodzi od matki, a drugi od ojca. Mimo że każdy z nich koduje tę samą cechę (np. kolor włosów), to może występować w różnych wariantach (np. jasne lub ciemne). Różne formy jednego genu są zwane allelami. Allele mogą być dominujące (zapisywane symbolicznie dużą literą alfabetu) lub recesywne (zapisywane małą literą alfabetu). Osobnik, który w chromosomach homologicznych ma identyczne allele, jest określany mianem homozygoty (AA lub aa), natomiast osobnik, który ma dwa różne allele danej cechy, stanowi heterozygotę (Aa). Istnieją allele dominujące, które zawsze wykształcają fenotypowo kodowaną cechę, zarówno w homozygocie (AA), jak i w heterozygocie (Aa). Aby było możliwe ujawnienie się cechy recesywnej, musi ona wystąpić u homozygoty (aa). Na tej podstawie można przewidywać występowanie u potomstwa określonych cech.

Aby przeczytać artykuł w wersji elektronicznej, musisz posiadać opłaconą prenumeratę w wersji PREMIUM.

PRZEJDŹ DO PEŁNEJ WERSJI ARTYKUŁU

 Strona 65  Strona 66  Strona 67  Strona 68  Strona 69  Strona 70

ZOBACZ ARTYKUŁY O TEJ SAMEJ TEMATYCE

Kawa towarzyszy człowiekowi od starożytności. Zawdzięcza swoją popularność przede wszystkim walorom smakowym oraz właściwościom pobudzającym. Stymuluje ona układ krążenia, poprawia koncentrację, niweluje objawy zmęczenia. W dużych ilościach powoduje jednak odwodnienie i wypłukuje magnez. Warto się więc zastanowić, czy sportowcy powinni pić kawę.